Category: Dikgang

Thulaganyo ya go ja thotse e ne e rotloetsa boikgapho le maitsholo a mantle mo lenyalong, mme malwapa a ne a aparetswe ke ledula ka ntlha ya yone.Ene yare ka Mosupologo, babega dikgang ba BOPA ba tsaya loeto go ya kwa Molapowabojang kwa ba fitlhetseng matlhogotshweu a ba emetse go arogana le bone dikitso dingwe tsa setso. Ya re go goroga, Kgosi Kedirile Letshabo a bo a phuthile mabutswapele aa amuleng kitso ka molemo wa setso o o bidiwang thotse.Thotse ke pinagare ya tsamaiso e e botlhokwa ya ngwao, e maikaelelo a yone e leng go dibela lenyalo ka go tswalela ntle metsenelela epe e e ka eletsang go tlhagela ka fa teng ga lelwapa. Rre Rex Masegwana o ne a tlhalosa fa bogologolo e ne e re fa moeka a le kwa a leng teng, a batle molemo wa thotse, e re fela fa a lebile lelwapa a o goge mme a simologelwe ke go ethimola.E re ntswa ba ba kwa lwapeng, e bong mosadi le bana ba sa goga molemo oo, ba tlaa bo le bone ba simologelwa ke go ethimola. Se, se ne se lemogwa e le sesupo sa fa tsotlhe di apere tshiamo mo lwapeng.Go ya ka Rre Masegwana, go fapoga ga mongwe wa banyalani ba ba tshwaragantsweng ka thotse go ne go nale ditlamorago tse di maswe, di akaretsa go baka bolwetse le lone leso tota fa yo o amegileng a ka seke a bone thuso e e maleba. A re ditlamorago tse di ne di ka ama botlhe mo lwapeng go akarediwa le bana.Go re thotse e anamela jang kwa baneng ke masaitsiweng, mme Rre Masegwana a re fela fa mongwe wa banyalani a ka iphitlha, e nna gone jaaka bolwetse bo tsene ka lelwapa, mme a bolela fa bo ne bo itshupa ka dikai tse di tshwanang le tsa mhikela.Go ya ka Mme Boitumelo Ntoko, go loma kana go ja thotse, mo e leng ngwao ya merafe e akaretsa Bakwena le Bangwaketse, e ne e le thulaganyo e e faphegileng ya go tsenya banyalani mo lwapeng la bone le lesha morago ga go nyalana.A re ka thulaganyo e, ngwetsi e ne e gorosediwa kwa ga matsale, kwa e tlaa reng morago ga wa rre a sena go agela mosadi wa gagwe, bobedi jo, bo ye go tsenngwa kwa lwapeng la bone ke ngaka a dirisa thotse. Mme Ntoko o tlhalosa gore fa go dirilwe jaana, mosadi o ne a sa tshwanela gore e re le fa e le ka tsatsi lepe, a tsenye monna ope mo lwapeng ka go dira jalo, go ne go ka baka ditlamorago tse di botlhoko.A re go ja thotse e ne le sekai sa tebelopele e bagolo ba maloba ba neng ba nale yone tebang le gore go ka dirwa jang gore manyalo a itshetlele. A re thulaganyo e, e ne e rotloetsa boikgapho le maitsholo a mantle mo lenyalong, mme malwapa a ne a aparetswe ke ledula ka ntlha ya yone.Kgosana, Rre Odirile Pema ene a re ka ngwao ya Sengwaketse, thotse e ne e dirisiwa go thaya lelwapa le lesha la banyalani, a tlhalosa fa wa rre a ne a sa tshwanela go aga pele a gorosa, ka jaana bobedi jo bo ne bo tshwanela go tsena mo lwapeng le lesha mmogo ka thulaganyo ya tiriso ya thotse.“E a bolaya, ga e ome,” go tlhagisa Rre Pema, a gatelela kgang ya borai jwa go sa obamela melawana ya thotse.A re ditlamorago tsa go tlola molawana wa go ikgapha di ila rre, mme le ngwana. A re fa rre kana mme yo o fetileng ka thulaganyo e a ka tsietsa, o kgona go kubugelwa ke tlhogo e e ka kgaupetsang botshelo jwa gagweRre Masegwana o ne a koma ka tlhogo, a dumalana le ka fa borai jwa thotse bo kaiwang ka teng jaaka Rre Pema a ne a supa fa e kgona go tlhasela bana lwapa a bo le tswalwe ka letlhaku. Go ethimola mo go bolelwang go tlhasela ba ba amegang go kailwe e a bo e le jaaka molemo wa thotse o phatlalatsa loso le le neng le ka diragala fa ope wa banyalani a ne a ka bo a fapogile tsela.Thotse ke eng ebile e jewa ke bomang?Lebutswapele Mme Gaahele Dikoloti ene o ne a simolola fela ka go gatelela fa thotse e ka baka bolwetse jo bo ka bakelang motho loso. Ka boripana, Mme Dikoloti o tlhalositse fa go ja thotse e le thulaganyo a banyalani ba basha ba tlhakanelang dikobo go dirisiwa ditlhare tsa setso, go dira jalo e le jaaka ba tshwaraganngwa mo nyalong ya bone.A re morago ga tshwaragano eno ya ntlha, thotse e ya go tswelela e jewa ke banyalani ka tsatsi la ntlha la ngwaga mongwe le mongwe, thulaganyo e a supileng fa e dirwa fela ke bao ba manyalo a bone e thaetsweng mo tsamaisong eo. E re ntswa ngwaga di ile, le puo e setse e nna bonya, Mme Dikoloti ga a gakwe ke sepe fa a tlhalosa ka borai jwa go tlhoka go ilela thotse.A re mo lwapeng la gagwe o setse a kile a bona ditlamorago tsa thotse ka matlho fa e ne e beile mongwe fa fatshe e mo khinne maoto morago ga go tlhoka go ikilela. A re le fa kwa tshimologong a ne a nna kgatlhanong le gore botlhe ba ba mo lwapeng ba gogisiwe molemo go thusa yo o mo pitlaganong, o ne a busa pelo morago ga go lemotshiwa fa go sa direng se se tshwanetseng go ka bakela yo o kubugetsweng ke bolwetse loso.“Go tloga ka tsatsi leo ka bona gore thotse e bosula e bile e a bolaya,” ga bua Mme Dikoloti.Monana, Rre Tuelo Kgomoyarona a re ka motho a sa itsiwe e se naga, thulaganyo go ya ka batlapele e ne e le gore fa wa rre a goroga a tswa makgoeng, a gorogele kwa ga mmaagwe, pele mme e re a le koo, go batliwe ngaka go ya go mo gorosa kwa lwapeng la gagwe.A re go bolelwa fa se, se ne se direlwa gore ngaka e kgone go tima epe melelo e e ka nnang teng pele ga ditlamorago tsa thotse di ka runya. Baitse ba dilo tsa pele ba, ba supile fa bagolo ba ne ba kgona go lemoga fa mpuru a faretswe, mme go batliwe ngaka ya setso go tla go thusa. Ba re fa thotse e ka se lemogiwe di tloga, e kgona go iphetola thibamo.Kgosi Letshabo a re go ya ka tumelo ya gagwe, thotse e ne e direlwa gore go seka ga nna le go tsietsana. E re ntswa thulaganyo ya thotse e sa tlhole e le teng, ba dumalane ka bongwe jwa pelo matlhogopuswa gore fa ngwao e e ka boelwa, tsotlhe di ka apara tshiamo.Ba dumela gore le dintsho tse di bakwang ke go tsietsana tse mo nakong eno di kekelang jaaka molelo wa mariga di ka ema.

Mokgatlho wa Dingaka tsa Malapa (Botswana Association of Family Physicians) o tlaa etela bomme ba kwa Sepako kgwedi eno e le 20, go ba tlhatlhobela le go tsibosa ka kankere ya molomo wa popelo, gammogo le go thusa ka tsa botsogo ntle le tuelo epe.

Dr Keneilwe Motlhatlhedi go tswa kwa mokgatlhong oo, o tlhaloseditse BOPA fa kankere ya molomo wa popelo e le nngwe ya dikankere tse di bakang dintsho mo Botswana, selo se a reng se utlusa botlhoko ka gore e ka thibelwa le go alafiwa fa e lemogwa ka nako.

A re bontsi jwa bomme kwa magaeng ba bona thuso morago ga nako ka ntata ya go tlhaela kitso ka bolwetsi jo, le go tlhoka go etela bongaka go itekodisa le fa motho a sa lwale. O tlhalositse fa bomme ba ba dirang mo lekaleng la booki ba ithophetse go dirisa nako le bokgoni jwa bone go thusa bomme ba Sepako, kwa kgaolong ya Nata, mo kgweding eno ya bomme.

Dr Motlhatlhedi o supile fa setlhopha sa baithaopi mo thulaganyong e se tlaa goroga kwa Sepako Mopitlo a le lesome le boferabobedi, go rulaganyetsa tiro e. A re bomme ba tlaa tlhatlhobelwa kankere ya molomo wa popelo mahala, go akarediwa le Pap smear. Go tsweng foo, a re ba tlaa romelwa kwa mafelong a mangwe a kalafi go ya ka maduo a bone.

“Re tlaa ba fa thuto ya tsa boitekanelo, e e tlaa akaretsang tlhathobo ya madi a matona le sukiri mo mading,” Dr Motlhatlhedi a tlhalosa a bo a tlatsa ka gore, bomme ba tlaa fiwa kitso ka go tlhokomela boitekanelo jwa bone.

Lenaneo la tiro e, le tlaa akaretsa thuto ka phetogo ya loapi le kafa e amang botsogo ka teng. Go ya ka Dr Motlhatlhedi, go gotela ga loapi go baka mathata a mantsi a botsogo mme gape go ama temo-thuo le matshelo a batho ka go farologana. O supile fa lefatshe leno le itemogela mogote o o feteletseng le dipula tse dintsi, diphetogo tse di tsalang malwetsi. A re pula e baka monang, o o anamisang bolwetsi jwa Malaria.

“Ka jalo go botlhokwa go ruta batho ka ditlamorago tsa go fetoga ya loapi,” Dr Motlhatlhedi a supa.

O supile fa bomme ba tlaa abelwa dipeo tsa ditlhare gore ba di leme kwa malwapeng a bone, mme gape ba tlaa lema ditlhare kwa sekoleng sa motse, kgotla le kwa kokelwaneng, go thusa go fokotsa ditlamorago tsa phetogo ya loapi. Dr Motlhatlhedi o kopile badiri ba tsa botsogo ba bangwe go dirisana le bone go ruta bomme ka malwetsi a a ba amang le go atolosa ditirelo tsa tlhatlhobo ya molomo wa popelo.

Go ya ka pego ya bosheng, modulasetilo wa Mokgatlho wa Dingaka tsa Malapa, Dr Claire Brockbank, o kaile fa mokgatlho o itumelela go tshegetsa lenaneo le, le setlhogo sa letsatsi la mafatshefatshe le reng: Give to Gain, se se rotloetsa go abelana le tirisanommogo.

Dr Brockbank o akgotse Dr Kesegofetse Chabaesele, go simolola lenaneo la go isa ditlamelo tsa booki kwa setshabeng, le go tsamaya le setlhopha sa dingaka le baoki ba ba nang le maikaelelo a a tshwanang go ya go abelana nako le kitso ya bone le kwa magaeng.

Dr Brockbank a re o lemogile gore fa e sa le ka 2015, lefatshe leno le simolodisitse go neela basetsana ba dikole mokento wa Human Papillomavirus (HPV), a re kgato e, e dirwa go fokotsa kankere ya molomo wa popelo mo dikokomaneng tse di tlang.

O kgothaditse bomme ba dingwaga tse di masome mabedi le botlhano le go feta, go nna ba itlhatlhobela kankere ya molomo wa popelo, ka e le tsela e e ka thusang go lemoga diphetogo tsa ntlha tsa kankere le go thibela dintsho tse di bakwang ke bolwetsi.

A re lenaneo la go lema ditlhare ke go tokafatsa matshelo a bone mo tikologong e ba tshelelang mo go yone pele ga bokopano jwa World Organisation of Family Doctors (WONCA) Africa 2026, jo bo tlaa tshwarelwang mono Gaborone ka Lwetse. O laleditse mekgatlho ka go farologana go thusa go tokafatsa botsogo jwa bomme le go boloka matshelo a batho. 

Lekalana la pharakano la sepodise sa Tsabong le simolodisitse letsholo la ipabalelo tseleng ka go tsamaya le dikereke le gasa molaetsa wa go re dikereke di ipaakanye go sale nako, pele di tsaya mesepele e metelele.

Mo potsolosong, mookamela mapodisi a pharakano mo kgaolong ya Kgalagadi, Superintendent Ruben Ramoleele a re ba simolotse letsholo la go gakolola diphuthego tsa dikereke ka go farologana ka bomosola jwa go ipabalela mo tseleng le go tlhomamisa gore malwapa le dithoto tsa bone di sala di sireletsegile.

Supt Ramoleele a re ba itemogetse botlhokwa jwa go buisana le baeteledipele ba dikereke go baakanyetsa mesepele ka nako le go tlhomamisa gore ba tsamaya ka dikoloi tse di itekanetseng e bile di kgweetswa ke bakgweetsi ba ba nang le diteseletso tsa go kgweetsa setshaba go fokotsa dikotsi tsa tsela.

A re go botlhokwa go obamela matshwao le melawana ya tsela, go tlotla badirisi ba bangwe ba tsela le go pega merwalo e lekanetseng. Moruti Alice Masanako wa kereke ya Eloyi a re boeteledipele jwa dikereke bo lebogela dikgakololo tsa sepodisi.

Moruti Masanako a re mapodisi ba itlamile go tshwaragana le setshaba go fokotsa dikotsi tse di gapang matshelo a batho ka malatsi a Paseka.

Mogokgo wa sekole se segolwane sa Lotsane kwa Palapye, Rre Watson Basoli a re o tshwenngwa ke tshenyo ya didirisiwa tsa sekole e e dirwang ke baithuti.

O ne a ntsha matshwenyego a ka Mosupologo mo bokopanong jwa komiti ya batsadi le barutabana jo maikaelelo a jone e neng e le go tsibosa batsadi ba baithuti ba ba simololang lekwalo la bone ka tsamaiso ya sekole.

Rre Basoli a re e ne ya re mo ngwageng o o fetileng, sekole sa Lotsane sa amogela ditilo tsa baithuti di le makgolo a mane, mme yare mo nakong e khutshwane sephatlo sa ditilo tseo sa bo se setse se sentswe ke baithuti ka go sa di diriseng sentle.

Ka jalo, Rre Basoli a re se se a tshwenya ka sekole se dira ka bojotlhe go tsibosa baithuti le go ba ruta gore ba tshware didirisiwa tsa sekole jang mme go supagala fa seemo seo se sa fetoge ka baithuti bangwe ba tsweletse ka tshenyo e. 

Ka jalo o kopile batsadi go thusanya le sekole go kgalema bana go tswa kwa malwapeng.Rre Basoli o tsweletse a supa fa go na le baithuti bangwe ba ba utswelang ba bangwe mo sekoleng mme bangwe ba utswa dibeke tse ba tsenyang dibuka mo teng ga mmogo le tsone dibuka.

Mogoko a re e le sekole, ba itemogetse fa go na le dintwa tsa ditlhopha tsa baithuti, mme go supagala di simologile kwa dikoleng tse ba neng ba dira lokwalo la borato teng.  A re sekole se tla a dira ka bojotlhe go sireletsa baithuti ba bangwe mo go ba ba dirang jalo ka go ba tseela dikgato tse di maleba. 

O kopile batsadi go ela tlhoko mo bana ba tsenyang dibuka teng fa ba tsena kwa malwapeng ka go nna ba leba gore ba tsentse eng mo go tsone ka bangwe ba tsenya dingwe tse di borai. O tsweletse a supa fa moithuti a sa tshwanela go tla ka dilo tse di bogale mo sekoleng di tshwana le dithipa, mme fa a ka fitlhelwa ka tsone, o tla a tseelwa dikgato mme a felele a seegetswe fa thoko ka wa bo a le borai. 

A re ga go na fa baithuti ba dirisang thipa teng mo dithutong tsa bone e bile ga go na lebaka la gore moithuti a tsamae ka yone. O kopile batsadi go tsenya bana ba bone mo tseleng, a re go dira jalo, go ka nolofatsa tiro ya barutabana. 

A re batsadi ga ba a tshwanela go palelwa ke bana kana go laolwa ke bana. O lemotshitse batsadi gore go dira sentle ga moithuti go tsamaelana thata le boitshwaro jwa gagwe, a supa fa boitsholo jo bo siameng jwa ngwana bo mo fa sebaka sa go reetsa.

Rre Basoli a re ntswa sekole sa Lotsane se ageletswe ka terata, ba itemogetse gore go nale bangwe batho ba ba phunyang terata eo, gore ba ralale sekole. A re fa dikole ditswalwa ngwaga e e fetileng, ba ne ba dira maiteko a go tswala diphatlha tseo, mme ya re mo letsatsing le le latelang ba fitlhela terata eo e phuntswe gape.

A re se se supa fa batsadi bangwe mo motseng e le bone ba butseng diphatlha tseo maikaelelo e le go ralala sekole ka di ne di thibilwe baithuti ba seyo.  Rre Basoli a re mokgwa o ga o a siama ka sekole se leka go laola metsamao ya baithuti mme bangwe mo motseng ba kgoreletsa maiteko a, a ba a kopa gore ba ba dirang jalo ba emise ka ponyo ya leitlho.

O ile a supa gore fa moithuti mongwe a ka dirisa diphatlha tseo go tsena mo sekoleng, motsadi o tla a bitswa mme e nne ene a tla a ntshang madi a go baakanya terata ka moithuti yoo e tlaabo e le ene a tshwerwe a tsena ka yone. 

A re go na le dikgoro mo sekoleng mme go rotloediwa baithuti go di dirisa. Mo go tse dingwe Rre Basoli o ne a re sekole se itlamile gore se tla a tswelela se ntsha maduo a a kwa godimo ka boineelo, mme ntleng ya tshwaragano ya bone le batsadi, sekole se ka seka sa kgona.